5,4 miljoen euro per dag: waarom belast België de overwinsten van oliemaatschappijen niet?

Al enkele maanden kijken Belgische automobilisten met lede ogen naar de prijzen aan de pomp. Sinds de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran eind februari de oliemarkten in vuur en vlam zetten, is de dieselprijs boven de 2,51 euro per liter gestegen. Een historisch record. In de kranten klinkt de verklaring logisch: de oorlog drijft de prijs van ruwe olie op en daardoor stijgen ook de brandstofprijzen aan de pomp. Alleen klopt dat mechanisme niet helemaal. Er is namelijk nog een andere reden voor de prijsstijging, legt dr. Steffen Bukold uit, een energiedeskundige die door Greenpeace Duitsland werd ingeschakeld. Volgens hem hebben de oliemaatschappijen hun winstmarges aanzienlijk verhoogd, veel sterker dan de stijging van de olieprijs kan rechtvaardigen. Hoe doen ze dat?

25 cent te veel?

De verklaring luidt als volgt: de maximumprijs aan de pomp wordt in België berekend op basis van de prijs van geraffineerde brandstof, zoals die op de markt van Rotterdam wordt verhandeld, en dus niet op basis van de prijs van ruwe olie. Dat maakt een wereld van verschil. Wanneer een raffinaderij zoals TotalEnergies of Shell beslist om meer winstmarge te nemen, stijgt de prijs van geraffineerde brandstof in Rotterdam. Daardoor gaan ook de Belgische pompprijzen omhoog. De automobilist betaalt dus meer, terwijl het Belgische systeem van de programmaovereenkomst ervan uitgaat dat alles normaal verloopt. In werkelijkheid verhindert die programmaovereenkomst alleen dat een tankstationuitbater zijn eigen winstmarge verhoogt door boven de maximumprijs te verkopen. Maar wat de raffinaderij eerder in de keten opstrijkt, wordt door niemand gecontroleerd...

Dankzij de studie die Greenpeace bij Steffen Bukold bestelde, kunnen we die winstmarges nu becijferen. De expert vergeleek het verschil tussen de prijs van ruwe olie en de pompprijs exclusief belastingen in januari en februari 2026 (dus vóór de oorlog) met dat in de periode van maart tot oktober. Wat blijkt? In België is dat verschil gestegen met 25 cent per liter diesel en 15,1 cent per liter benzine. Bij die berekening is de prijs van ruwe olie al afgetrokken, terwijl de kosten voor raffinage en distributie grotendeels stabiel bleven. Die extra centen zijn dus bijkomende winstmarges die de raffinaderijen opstrijken.

De kwartaalresultaten van de oliemaatschappijen bevestigen dat: de raffinagemarge van TotalEnergies steeg tussen het tweede en derde kwartaal van 2026 van 13,5 naar 33,2 dollar per vat, terwijl die van Shell toenam van 24 naar 42 dollar per vat. Opmerkelijk, want de installaties van deze bedrijven werden helemaal niet getroffen door de oorlogen in Iran of Oekraïne.

Volgens de studie staat België op de vierde plaats in de Europese Unie wat de overwinsten per liter betreft, na Denemarken, Duitsland en Spanje. In amper acht maanden tijd hebben de oliemaatschappijen in ons land 1,26 miljard euro aan overwinsten geboekt, of 5,4 miljoen euro per dag.

Voor ons kleine land is dat een buitenproportioneel bedrag. België zou namelijk 3,5% van de Europese overwinsten voor zijn rekening nemen, terwijl ons land maar 2,6% van de EU-bevolking vertegenwoordigt. Daar is wel een verklaring voor: in de Antwerpse haven bevinden zich raffinaderijen van TotalEnergies en ExxonMobil. En het is precies tijdens het raffinageproces dat de winstmarges de hoogte inschieten... Voor de volledige Europese Unie schat Steffen Bukold de overwinsten op 36 miljard euro, met een record in september, toen er in één maand maar liefst 7,3 miljard euro zou zijn verdiend.

Automobilisten verwachten dus dat de stijging van de diesel- en benzineprijzen die van een vat Brent-olie volgt. Maar de studie van Steffen Bukold vergelijkt de brutomarge per liter vóór de oorlog, in januari en februari 2026, met die in de periode van maart tot oktober. In België stelt hij vast dat het verschil oploopt tot 25 cent per liter diesel en 15,1 cent per liter benzine.

Raffinagewinsten schieten omhoog

De kwartaalresultaten die de oliemaatschappijen eind oktober publiceerden, bevestigen die overwinsten. Repsol zag zijn nettowinst op jaarbasis met 389% stijgen, Shell met 127% en TotalEnergies met 122%. Vooral de raffinageactiviteiten van TotalEnergies tonen hoe groot het fenomeen is: de winst steeg van 687 miljoen dollar in het derde kwartaal van 2025 naar 3,5 miljard dollar in het derde kwartaal van 2026.

Sommige waarnemers gaan nog verder. Volgens Bertrand Candelon, professor aan UCLouvain, zorgen die winstmarges ervoor dat benzine maar liefst 40 cent per liter duurder wordt. Dat vertelde hij aan de RTBF.

Politiek déjà vu

Waarom worden die overwinsten dan niet belast, zeker nu het zo moeilijk is om de begroting rond te krijgen? België heeft dat eigenlijk al eens gedaan. In 2022, tijdens de energiecrisis als gevolg van de oorlog in Oekraïne, voerde de Vivaldi-regering een solidariteitsbijdrage in voor de oliesector. Die bracht ongeveer 600 miljoen euro op. Maar die belasting wordt vandaag aangevochten bij het Grondwettelijk Hof en die juridische onzekerheid blokkeert alles. Minister van Energie Mathieu Bihet (MR) wacht daarom liever op een gecoördineerde Europese oplossing. Hij vreest namelijk dat een afzonderlijke Belgische belasting raffinaderijen ertoe zou kunnen aanzetten hun activiteiten naar het buitenland te verplaatsen.

Op Europees niveau komt er langzaam beweging in de zaak. Zes landen, waaronder Duitsland, Italië en Polen, pleiten voor een gemeenschappelijk belastingkader. De werkzaamheden zouden al begonnen zijn, maar wanneer ze concrete resultaten zullen opleveren, blijft voorlopig een open vraag. Ondertussen zit er voor automobilisten niets anders op dan te blijven betalen.

Duizenden Belgische bestuurders volgen Gocar om op de hoogte te blijven en om de beste wagendeals te ontdekken. U toch ook? Blijf op de hoogte:

Bezoek gocar.be regelmatig

Volg Gocar op Google Nieuws Abonneer op de Gocar-nieuwsbrief